ฟันแตกเกิดจากอะไร? 7 สาเหตุที่พบบ่อยและวิธีป้องกัน

ฟันแตกเกิดจากอะไร? คำตอบสั้น ๆ คือ ฟันแตกเกิดจากแรงที่กระทำต่อฟันมากเกินกว่าที่โครงสร้างฟันจะรับไหว ร่วมกับปัจจัยที่ทำให้ฟันอ่อนแอลง สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดมี 7 ข้อ ได้แก่ การนอนกัดฟันหรือขบเน้นฟัน การเคี้ยวของแข็ง ฟันที่มีวัสดุอุดขนาดใหญ่หรือผ่านการรักษารากฟัน ฟันผุที่ไม่ได้รักษา อุบัติเหตุ การเปลี่ยนอุณหภูมิอย่างฉับพลัน และการสบฟันผิดปกติร่วมกับการสึกตามวัย ส่วนใหญ่ป้องกันได้ด้วยการปรับพฤติกรรม ใส่เฝือกสบฟัน และตรวจฟันเป็นประจำ

หลายคนเพิ่งรู้ตัวว่าฟันแตกตอนกำลังกินข้าวแล้วรู้สึกเสียวแปล๊บ หรือใช้ลิ้นเลียแล้วเจอขอบฟันคม ๆ คำถามแรกที่ตามมาคือ ฟันแตกเกิดจากอะไร ทั้งที่ไม่ได้ล้ม ไม่ได้โดนกระแทกเลย ความจริงคือฟันแตกส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากเหตุการณ์ครั้งเดียว แต่เกิดจากแรงเล็ก ๆ ที่สะสมซ้ำทุกวันจนฟันเกิดรอยร้าวขนาดเล็ก แล้ววันหนึ่งรอยนั้นก็ขยายจนแตกออกมา

บทความนี้จะพาไปดูทีละสาเหตุว่าใครเสี่ยงบ้าง สังเกตตัวเองได้อย่างไร และควรป้องกันแบบไหนให้ได้ผลจริง เพื่อให้เข้าใจต้นเหตุของปัญหาที่เกิดขึ้นกับตัวเอง และลดโอกาสที่ฟันซี่อื่นจะแตกตามมา ทั้งนี้ข้อมูลในบทความเป็นความรู้ทั่วไป หากมีอาการปวดหรือเห็นรอยแตกชัดเจน ควรให้ทันตแพทย์ตรวจประเมินโดยตรง

ฟันแตกคืออะไร ต่างจากฟันร้าวและฟันบิ่นอย่างไร

ฟันประกอบด้วยชั้นเคลือบฟันด้านนอกที่แข็งที่สุดในร่างกาย ชั้นเนื้อฟันที่อยู่ถัดเข้าไป และโพรงประสาทฟันที่อยู่ตรงกลาง เมื่อมีแรงมากระทำเกินขีดจำกัด เคลือบฟันจะเริ่มเกิดรอยร้าวก่อน ถ้ารอยร้าวลึกถึงเนื้อฟันหรือโพรงประสาท อาการก็จะชัดขึ้นเรื่อย ๆ

ประเภทของฟันแตกที่พบบ่อย

• รอยร้าวผิวเคลือบฟัน (Craze lines) เป็นเส้นบาง ๆ บนผิวฟัน มักไม่มีอาการ พบได้ในผู้ใหญ่เกือบทุกคน
• ฟันบิ่น (Fractured cusp) ปุ่มฟันบางส่วนแตกหลุดออกไป มักเกิดกับฟันที่มีวัสดุอุดใหญ่
• ฟันร้าว (Cracked tooth) รอยร้าวลามจากด้านบดเคี้ยวลงไปในเนื้อฟัน มักปวดตอนกัดแล้วปล่อย
• ฟันแยก (Split tooth) รอยร้าวที่ปล่อยไว้นานจนฟันแยกออกเป็นสองส่วน
• รากฟันแตกแนวดิ่ง (Vertical root fracture) เริ่มจากรากฟัน มักพบในฟันที่รักษารากมาแล้ว

การรู้ว่าฟันแตกแบบไหนช่วยให้เข้าใจได้ว่าสาเหตุน่าจะมาจากอะไร เพราะแต่ละสาเหตุมักทำให้เกิดรอยแตกในลักษณะที่ต่างกัน

ฟันแตกเกิดจากอะไร? ภาพรวม 7 สาเหตุหลัก

ถ้าสรุปให้เห็นภาพ ฟันแตกเกิดจากอะไรนั้นแบ่งได้เป็นสองกลุ่มใหญ่ กลุ่มแรกคือ "แรงที่มากเกินไป" เช่น การกัดฟัน การเคี้ยวของแข็ง และอุบัติเหตุ กลุ่มที่สองคือ "ฟันที่อ่อนแอลง" เช่น ฟันผุ วัสดุอุดขนาดใหญ่ ฟันที่รักษารากแล้ว และฟันที่สึกตามวัย เมื่อสองกลุ่มนี้มาเจอกัน โอกาสที่ฟันจะแตกจะสูงขึ้นมาก

สาเหตุที่ 1: นอนกัดฟันและขบเน้นฟันตอนกลางวัน

การนอนกัดฟัน (Bruxism) คือสาเหตุอันดับต้น ๆ ที่ทำให้ฟันร้าวโดยไม่รู้ตัว ขณะหลับ แรงกัดอาจสูงกว่าตอนเคี้ยวอาหารปกติหลายเท่า และเกิดซ้ำทุกคืน ส่วนการขบเน้นฟันตอนกลางวันมักเกิดเวลาเครียด ทำงานหน้าจอนาน หรือออกกำลังกายหนัก

ใครเสี่ยง

คนที่มีความเครียดสูง นอนหลับไม่สนิท ตื่นมาเมื่อยกรามหรือปวดขมับ คนที่คนข้างตัวบอกว่ามีเสียงกัดฟันตอนกลางคืน หรือเห็นว่าปลายฟันหน้าสึกแบนผิดปกติ

ป้องกันอย่างไร

วิธีที่ได้ผลที่สุดคือให้ทันตแพทย์ทำเฝือกสบฟัน (Night guard) ใส่ตอนนอน เพื่อรับแรงแทนฟัน ร่วมกับฝึกสังเกตตัวเองตอนกลางวันว่าฟันบนและล่างควรห่างกันเล็กน้อยเวลาไม่ได้เคี้ยว และจัดการความเครียดหรือคุณภาพการนอนควบคู่กันไป

สาเหตุที่ 2: เคี้ยวของแข็ง น้ำแข็ง และใช้ฟันผิดหน้าที่

นิสัยเคี้ยวน้ำแข็ง กัดกระดูก เมล็ดผลไม้ ลูกอมแข็ง ถั่วคั่วแข็ง หรือใช้ฟันเปิดฝาขวดและฉีกซองขนม ล้วนทำให้เกิดแรงกระแทกเฉพาะจุดบนปุ่มฟัน แรงแบบนี้เกิดขึ้นเร็วและแรง ฟันที่มีรอยร้าวเล็ก ๆ อยู่แล้วจึงแตกได้ทันที

ใครเสี่ยง

คนที่ชอบเคี้ยวน้ำแข็งเป็นประจำ คนที่ชอบของกรุบกรอบแข็ง ๆ และคนที่ติดนิสัยกัดปากกาหรือกัดเล็บ

ป้องกันอย่างไร

เลี่ยงการเคี้ยวน้ำแข็งก้อน ระวังเศษกระดูกหรือเมล็ดในอาหาร ใช้กรรไกรหรือที่เปิดขวดแทนฟัน และถ้าฟันซี่ใดเคยอุดหรือรักษามาแล้ว ควรหลีกเลี่ยงการใช้ซี่นั้นกัดของแข็งโดยตรง

สาเหตุที่ 3: วัสดุอุดขนาดใหญ่และฟันที่รักษารากฟันแล้ว

เมื่อฟันผุแล้วถูกกรอออกเพื่ออุด เนื้อฟันที่เหลืออยู่จะบางลง ยิ่งวัสดุอุดมีขนาดใหญ่ ผนังฟันรอบ ๆ ก็ยิ่งเปราะ โดยเฉพาะวัสดุอุดอมัลกัม (สีเงิน) แบบเก่าที่ขยายและหดตัวตามอุณหภูมิ อาจดันผนังฟันจนร้าวได้เมื่อเวลาผ่านไปหลายปี หากสงสัยว่าการอุดฟันเป็นอย่างไร อ่านเพิ่มเติมได้ที่บทความ อุดฟันเจ็บไหม

ส่วนฟันที่ผ่านการรักษารากฟันแล้ว จะไม่มีเส้นเลือดและเส้นประสาทหล่อเลี้ยง เนื้อฟันจึงแห้งและเปราะกว่าฟันปกติ ถ้าไม่ได้ทำครอบฟันปิดทับ โอกาสแตกจะสูงขึ้นชัดเจน

ใครเสี่ยง

คนที่มีฟันกรามอุดหลายด้าน อุดฟันมานานกว่า 10 ปี หรือรักษารากฟันแล้วแต่ยังไม่ได้ทำครอบฟัน

ป้องกันอย่างไร

ตรวจสภาพวัสดุอุดเก่าทุกครั้งที่ไปพบทันตแพทย์ และปรึกษาเรื่องการทำครอบฟันหรือวัสดุบูรณะแบบครอบปุ่มฟัน (Onlay) สำหรับฟันที่เหลือเนื้อฟันน้อย

สาเหตุที่ 4: ฟันผุที่ปล่อยไว้นานจนเนื้อฟันอ่อนแอ

ฟันผุทำให้เนื้อฟันกลวงจากด้านใน บางครั้งผิวด้านนอกยังดูปกติ แต่ข้างใต้เป็นโพรงแล้ว เมื่อเคี้ยวอาหารแรง ๆ ผนังฟันที่บางก็จะแตกยุบลงมา หลายคนจึงเข้าใจว่าฟันแตกเอง ทั้งที่ต้นเหตุคือฟันผุที่ลุกลามมานาน อ่านรายละเอียดเรื่องนี้เพิ่มได้ในบทความ ฟันผุเกิดจากอะไร

ใครเสี่ยง

คนที่กินหวานบ่อย จิบเครื่องดื่มรสหวานทั้งวัน ไม่ใช้ไหมขัดฟัน หรือไม่ได้ตรวจฟันมานานเกินหนึ่งปี

ป้องกันอย่างไร

แปรงฟันด้วยยาสีฟันผสมฟลูออไรด์อย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง ใช้ไหมขัดฟันทุกวัน ลดความถี่ของการกินหวาน และรักษาฟันผุตั้งแต่ยังเป็นจุดเล็ก ก่อนที่โพรงจะใหญ่จนผนังฟันรับแรงไม่ไหว

สาเหตุที่ 5: อุบัติเหตุ การกระแทก และการเล่นกีฬา

การล้ม รถชน โดนลูกบอลหรือศอกกระแทกตอนเล่นกีฬา เป็นสาเหตุที่ชัดเจนที่สุดและมักเกิดกับฟันหน้า แรงกระแทกครั้งเดียวอาจทำให้ฟันบิ่น ฟันแตกถึงโพรงประสาท หรือรากฟันหักได้ บางกรณีฟันดูไม่แตก แต่มีรอยร้าวภายในที่ค่อย ๆ แสดงอาการทีหลัง

ใครเสี่ยง

เด็กวัยซน นักกีฬาประเภทปะทะ เช่น ฟุตบอล บาสเกตบอล มวย และคนที่ขับขี่จักรยานยนต์

ป้องกันอย่างไร

ใส่ฟันยาง (Mouthguard) ทุกครั้งที่เล่นกีฬาปะทะ สวมหมวกกันน็อกแบบเต็มใบ และหลังเกิดอุบัติเหตุบริเวณใบหน้า แม้ฟันจะดูปกติ ก็ควรให้ทันตแพทย์ตรวจและเอกซเรย์ดูรากฟันด้วย

สาเหตุที่ 6: การเปลี่ยนอุณหภูมิอย่างฉับพลัน

ฟันขยายตัวเมื่อเจอความร้อนและหดตัวเมื่อเจอความเย็น การกินของร้อนจัดแล้วดื่มน้ำเย็นจัดตามทันที เช่น กินซุปร้อนแล้วตามด้วยน้ำแข็ง ทำให้ผิวเคลือบฟันเกิดความเครียดซ้ำ ๆ จนเกิดรอยร้าวขนาดเล็ก ฟันที่มีวัสดุอุดโลหะจะยิ่งได้รับผลกระทบ เพราะวัสดุกับเนื้อฟันขยายตัวไม่เท่ากัน

ใครเสี่ยง

คนที่ชอบสลับกินร้อนกับเย็นจัด คนที่มีวัสดุอุดโลหะหลายซี่ และคนที่มีอาการเสียวฟันอยู่แล้ว

ป้องกันอย่างไร

เว้นช่วงระหว่างอาหารร้อนกับเครื่องดื่มเย็นสักครู่ ไม่ดื่มน้ำแข็งเพื่อดับความร้อนทันทีหลังกินของร้อนจัด และถ้ามีอาการเสียวฟันบ่อย ควรตรวจหารอยร้าว

สาเหตุที่ 7: การสบฟันผิดปกติและการสึกของฟันตามวัย

เมื่ออายุมากขึ้น ฟันจะผ่านการใช้งานมาหลายสิบปี เคลือบฟันบางลงและมีรอยร้าวสะสม ยิ่งถ้าการสบฟันไม่สมดุล เช่น ฟันซ้อนเก ฟันบางซี่สบกระแทกก่อนซี่อื่น หรือสูญเสียฟันกรามไปแล้วไม่ได้ใส่ฟันทดแทน ฟันที่เหลือก็ต้องรับแรงมากขึ้น และฟันข้างเคียงอาจเอียงตามจนเกิดปัญหาฟันล้ม

ใครเสี่ยง

ผู้ที่อายุ 40 ปีขึ้นไป คนที่ถอนฟันกรามแล้วไม่ได้ใส่ฟันทดแทน และคนที่มีปัญหาการสบฟัน เช่น ฟันซ้อน ฟันยื่น หรือสบลึก

ป้องกันอย่างไร

ใส่ฟันทดแทนเมื่อสูญเสียฟัน ให้ทันตแพทย์ตรวจและปรับการสบฟันที่กระแทกผิดจุด และหากโครงสร้างฟันผิดปกติชัดเจน อาจพิจารณาจัดฟัน ลองเช็กได้จากบทความ ฟันแบบไหนควรจัดฟัน

ตารางเปรียบเทียบสาเหตุฟันแตก กลุ่มเสี่ยง และวิธีป้องกัน

อาการแบบไหนบอกว่าฟันอาจร้าวหรือแตกแล้ว

ฟันร้าวในระยะแรกมักไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่ร่างกายจะส่งสัญญาณให้สังเกตได้ ดังนี้

• ปวดแปล๊บตอนกัดอาหาร โดยเฉพาะตอนคลายฟันหลังกัด
• เสียวฟันเมื่อเจอของร้อน ของเย็น หรือของหวาน เฉพาะซี่เดิมซ้ำ ๆ
• ลิ้นสัมผัสเจอขอบฟันคม หรือมีเศษฟันหลุดออกมา
• ปวดเป็นพัก ๆ บอกตำแหน่งชัดไม่ได้ว่าซี่ไหน
• เหงือกรอบฟันซี่นั้นบวมหรือมีตุ่มหนอง ซึ่งอาจสับสนกับปัญหาเหงือก อ่านเพิ่มได้ที่ เหงือกบวมฟันกราม

เช็กลิสต์ประเมินความเสี่ยงฟันแตกด้วยตัวเอง

ลองตอบคำถามต่อไปนี้ ถ้าตอบว่า "ใช่" ตั้งแต่ 3 ข้อขึ้นไป แปลว่ามีความเสี่ยงฟันแตกสูงกว่าคนทั่วไป และควรนัดตรวจฟันในเร็ว ๆ นี้

1. ตื่นมาแล้วเมื่อยกราม ปวดขมับ หรือมีคนบอกว่านอนกัดฟัน
2. ชอบเคี้ยวน้ำแข็ง ของแข็ง หรือใช้ฟันเปิดของ
3. มีฟันกรามที่อุดซี่ใหญ่ หรืออุดมานานกว่า 10 ปี
4. เคยรักษารากฟันแต่ยังไม่ได้ทำครอบฟัน
5. ไม่ได้ตรวจฟันมานานเกิน 1 ปี
6. เล่นกีฬาปะทะโดยไม่ใส่ฟันยาง
7. ถอนฟันกรามไปแล้วแต่ไม่ได้ใส่ฟันทดแทน

แผนป้องกันฟันแตกซ้ำ ทำได้ทันทีตั้งแต่วันนี้

เมื่อรู้แล้วว่าฟันแตกเกิดจากอะไร การป้องกันก็จะตรงจุดขึ้น ลองทำตามขั้นตอนนี้

1. สำรวจพฤติกรรมตัวเอง จดว่ามีนิสัยกัดฟัน เคี้ยวน้ำแข็ง หรือใช้ฟันผิดหน้าที่หรือไม่
2. เลิกนิสัยเสี่ยงทีละข้อ เริ่มจากสิ่งที่ทำบ่อยที่สุด เช่น เปลี่ยนจากเคี้ยวน้ำแข็งเป็นดื่มน้ำเย็นแทน
3. ปรึกษาเรื่องเฝือกสบฟัน หากมีอาการนอนกัดฟัน ให้ทันตแพทย์พิมพ์ปากทำเฝือกที่พอดีกับฟัน
4. ใส่ฟันยางเมื่อเล่นกีฬา โดยเฉพาะกีฬาที่มีการปะทะหรือมีลูกบอลพุ่งเร็ว
5. ดูแลความสะอาดช่องปาก แปรงฟันด้วยฟลูออไรด์ ใช้ไหมขัดฟัน เพื่อไม่ให้ฟันผุมาซ้ำเติม
6. ตรวจฟันทุก 6 เดือน ให้ทันตแพทย์ตรวจรอยร้าว วัสดุอุดเก่า และการสบฟัน

ข้อควรระวังเมื่อสงสัยว่าฟันแตก

• อย่าใช้ฟันซี่ที่สงสัยว่าแตกเคี้ยวอาหาร เพราะรอยร้าวอาจลามลึกจนต้องถอนฟัน
• อย่าใช้วัตถุแหลมเขี่ยหรือพยายามดึงเศษฟันออกเอง
• อย่ากินยาแก้ปวดแล้วปล่อยไว้นาน เพราะอาการที่หายไปไม่ได้แปลว่าฟันหาย
• อย่าใช้กาวหรือวัสดุที่ไม่ใช่ทางทันตกรรมอุดฟันเอง
• ถ้ามีเหงือกบวม มีไข้ หรือหน้าบวม ควรพบทันตแพทย์โดยเร็ว เพราะอาจมีการติดเชื้อ

ฟันแตกแล้วรักษาอย่างไร (สรุปสั้น ๆ)

การรักษาขึ้นอยู่กับขนาดและตำแหน่งของรอยแตก รอยร้าวผิวเคลือบฟันมักไม่ต้องรักษา ฟันบิ่นเล็กน้อยอาจแค่อุดหรือขัดแต่ง ฟันร้าวลึกมักต้องทำครอบฟันเพื่อยึดเนื้อฟันไว้ หากรอยร้าวถึงโพรงประสาทอาจต้องรักษารากฟันก่อน และในกรณีที่ฟันแยกหรือรากฟันแตกแนวดิ่ง บางครั้งจำเป็นต้องถอนฟัน ซึ่งถ้ากังวลเรื่องนี้ อ่านได้ที่ ถอนฟันเจ็บไหม ทั้งหมดนี้ต้องให้ทันตแพทย์ตรวจและเอกซเรย์ก่อนจึงจะบอกได้ว่าวิธีไหนเหมาะ ค่าใช้จ่ายแตกต่างกันตามวิธีรักษาและวัสดุ จึงควรสอบถามคลินิกโดยตรงหลังการตรวจ

สรุป: ฟันแตกเกิดจากอะไร และป้องกันได้อย่างไร

ฟันแตกเกิดจากอะไรนั้น ส่วนใหญ่เป็นผลรวมของแรงที่มากเกินไปกับฟันที่อ่อนแอลง ทั้ง 7 สาเหตุ ได้แก่ การนอนกัดฟัน การเคี้ยวของแข็ง วัสดุอุดใหญ่และฟันที่รักษารากแล้ว ฟันผุ อุบัติเหตุ การเปลี่ยนอุณหภูมิฉับพลัน และการสบฟันผิดปกติร่วมกับการสึกตามวัย ข่าวดีคือเกือบทุกสาเหตุป้องกันได้ ถ้ารู้ทันพฤติกรรมของตัวเองและตรวจฟันสม่ำเสมอ

หากเริ่มมีอาการปวดตอนกัด เสียวฟันซี่เดิมซ้ำ ๆ หรือเช็กลิสต์ด้านบนแล้วพบว่าเสี่ยงสูง ทีมทันตแพทย์ที่ คลินิกทันตกรรมพาสุข พร้อมตรวจหารอยร้าว ประเมินวัสดุอุดเก่า และวางแผนป้องกันเฉพาะบุคคล ตั้งแต่ทำเฝือกสบฟันไปจนถึงบูรณะฟันที่เสี่ยงแตก เพื่อให้ฟันทุกซี่ใช้งานได้ยาวนาน นัดหมายตรวจได้ก่อนที่รอยร้าวเล็ก ๆ จะกลายเป็นปัญหาใหญ่

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

1. ฟันแตกเกิดจากอะไร ทั้งที่ไม่เคยล้มหรือโดนกระแทก?

ส่วนใหญ่เกิดจากแรงสะสม เช่น นอนกัดฟัน เคี้ยวของแข็งเป็นประจำ หรือฟันอ่อนแอจากฟันผุและวัสดุอุดขนาดใหญ่ รอยร้าวเล็ก ๆ ค่อย ๆ ขยายจนวันหนึ่งฟันแตกระหว่างเคี้ยวอาหารธรรมดา

2. ฟันร้าวหายเองได้ไหม?

ฟันไม่สามารถสร้างเนื้อฟันใหม่มาปิดรอยร้าวได้เหมือนกระดูก รอยร้าวผิวเคลือบฟันตื้น ๆ อาจไม่มีอาการและไม่ต้องรักษา แต่รอยร้าวที่ลึกมักลามมากขึ้นตามเวลา จึงควรให้ทันตแพทย์ประเมิน

3. ฟันที่รักษารากแล้วจำเป็นต้องทำครอบฟันไหม?

ฟันกรามที่รักษารากแล้วมักแนะนำให้ทำครอบฟัน เพราะเนื้อฟันเปราะกว่าปกติและเสี่ยงแตก ส่วนฟันหน้าขึ้นอยู่กับปริมาณเนื้อฟันที่เหลือ ทันตแพทย์จะประเมินเป็นรายซี่

4. นอนกัดฟันทำให้ฟันแตกได้จริงหรือ?

จริง แรงกัดขณะหลับสูงและเกิดซ้ำทุกคืน ทำให้ฟันสึก ร้าว และวัสดุอุดหลุดได้ การใส่เฝือกสบฟันที่ทันตแพทย์ทำให้ช่วยรับแรงแทนฟันได้

5. เด็กฟันแตกจากสาเหตุอะไรบ่อยที่สุด?

ในเด็กมักเกิดจากอุบัติเหตุ การล้ม และการเล่นกีฬา รองลงมาคือฟันผุที่ปล่อยไว้ ผู้ปกครองควรให้เด็กใส่ฟันยางเมื่อเล่นกีฬาปะทะ และพาไปตรวจฟันสม่ำเสมอ

6. จะรู้ได้อย่างไรว่าปวดฟันเพราะฟันร้าว ไม่ใช่ฟันผุ?

ฟันร้าวมักปวดแปล๊บตอนกัดแล้วคลาย และปวดเฉพาะบางมุมของการเคี้ยว ส่วนฟันผุมักเสียวเมื่อเจอของหวานหรือเย็น แต่อาการทั้งสองแบบคล้ายกันได้ วิธีที่แน่นอนคือให้ทันตแพทย์ตรวจ ทดสอบการกัด และเอกซเรย์